Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi Coğrafya Bölümü Öğretim Üyesi ve Meteoroloji Yüksek Mühendisi Prof. Dr. Hasan Tatlı, ani hava olaylarının önceden tespit edilmesini sağlayan bir erken uyarı sistemi geliştirdiğini belirterek, "Model, ani başlayan meteorolojik olaylar henüz meydana gelmeden 3 ila 60 saat önce erken uyarı sinyali üretebiliyor." dedi.
Kuraklık, konvektif rüzgar fırtınaları ile sıcak ve soğuk hava dalgaları gibi ani başlangıçlı meteorolojik tehlikelerin günler öncesinden tahmin edilmesine yönelik çalışmaya ait "Ani Gelişen Meteorolojik Tehlikelere Yönelik Entegre Bir Erken Uyarı Sistemi İçin Dört Boyutlu Doğrusal Olmayan Dinamik Model" başlıklı makale, bilim dergisi Quarterly Journal of the Royal Meteorological Society'de yayımlandı.
Mevcut hava tahmini araçlarının ani gelişen hava olaylarını tespit etmede yetersiz kalmasından yola çıkılarak yapılan araştırma kapsamında, bu tür olayları öngörebilmek için dinamik sistemler teorisi ile hava tahmininin birleştirildiği Erken Uyarı Sistemi Entegre (EWSI) modeli geliştirildi. Modelin amacı, tehlikeleri izlemek için dinamik bir risk endeksi üretmek, sistemi gerçekçi hava benzeri senaryolarla test etmek ve erken uyarı kapasitesini artırmak için ölçeklenebilir bir çerçeve sunmak olarak belirlendi.
EWSI modeli, atmosferik verilerden yararlanarak hava durumuna duyarlılık, kurtarma kapasitesi, tehdit yayılma potansiyeli ve davranışsal eğilim endeksi olmak üzere dört temel faktörü hesaplıyor.
- Sistem 3 ila 60 saat öncesinde uyarı verebiliyor
Prof. Dr. Hasan Tatlı AA muhabirine, geliştirdiği sistemle ulusal meteoroloji teşkilatından alınan verileri dört temel bileşene indirgediklerini söyledi.
Bu bileşenleri kolayca yorumlanabilir bir risk indisine dönüştürerek erken uyarı sinyali üretebildiklerini belirten Tatlı, "Model, ani başlayan meteorolojik olaylar henüz meydana gelmeden 3 ila 60 saat önce erken uyarı sinyali üretebiliyor. Bu stratejik bir erken uyarı teknolojisi niteliği taşıyor." dedi.
Tatlı, sistem sayesinde ani hava olaylarına karşı tedbir alınabileceğinin altını çizerek, "Ani gelişen sıcak hava dalgaları, soğuklar, rüzgar kesmesi, orman yangınları, ani kuraklıklar gibi kısa sürede ortaya çıkan ve öngörülmesi güç süreçler mevcut. Sistem bunları öngörülebilir hale getiriyor ve bu açıdan büyük önem arz ediyor. Erken uyarı demek, zararı daha oluşmadan önce fark etmek demektir. Doğal tehlikelere dair önceden bilgi sahibi olmak, gerekli tedbirleri almak açısından büyük avantaj sağlıyor." değerlendirmesinde bulundu.
Kuraklık, don, sağanak ve tarımsal gıda güvenliğini tehdit ederek üretimde dalgalanmalara neden olabildiğine işaret eden Tatlı, sistemin bu nedenle tarımsal erken uyarı hizmeti niteliği taşıdığını aktardı.
Tatlı, şehirlerdeki altyapı kırılganlığına da değinerek, sıcak hava dalgaları ve su baskınlarının enerji ve ulaşım sistemlerini zorladığını hatırlattı.
- Afetler ekonomik kayıplara da neden oluyor
Bir bölgede yaşanan hava olayının başka bölgeleri tetikleyebildiğine dikkati çeken Tatlı, şöyle devam etti:
"Örneğin Karadeniz Bölgesi'nde meydana gelen bir taşkın, komşu yerleşim yerlerine de sıçrayabiliyor. Orman yangınları aynı şekilde başka noktalara yayılabiliyor. Sistem bu konuda da erken uyarı sağlıyor. Bir bölgede kuraklık varsa bu durum orman yangınlarını tetikleyebilir biz bunlara bileşik tehlike diyoruz. Sistem, bu süreçler oluşmadan önce sinyal verebiliyor."
Tatlı, bu tür afetlerin ekonomik kayıpları hızla büyütebildiğine, geliştirilen model sayesinde sigorta maliyetlerinin, enerji talep baskısının ve tarımsal kayıpların azaltılabileceğini kaydetti.
- Doğal olayların afete dönüşmemesi insanın elinde
İnsan kaynaklı iklim değişikliğini "zorlanmış iklim değişikliği" olarak tanımlayan Tatlı, bu süreç sonucunda ekstrem yağış, dolu ve hortum gibi olayların sıklığının ve şiddetinin arttığını anımsattı.
Hortum ya da fırtına gibi hava olaylarının ne zaman meydana geleceği veya ne zaman büyüyeceğine dair güvenilir bir öngörü sisteminin bulunmadığına işaret eden Tatlı, sözlerini şöyle tamamladı:
"Bizim okyanusa kıyımız yok ama Amerika'yı düşündüğümüzde siklonlar büyük etkiye sahip. Bu nedenle sadece iklim değişikliği etkilerini tamir etmek yeterli değil, tehlikeler ortaya çıkmadan risk seviyesini görebilmemiz gerekiyor. Geliştirdiğim model, riski 0 ile 1 arasında sayısal bir değer olarak veriyor. Doğal olaylar her zaman olacaktır bunların afete dönüşmemesi ise hazırlıktan geçer, dolayısıyla erken uyarı sistemleri, bir doğa olayının afete dönüşmeden önce müdahale edilebilmesi için en güçlü araçtır."